Światło: od on/off po ściemnianie i DALI

Światło to najlepszy przykład tego, czym rozdzielnica pod automatykę różni się od zwykłej tablicy. W domu klasycznym lampa kończy się na włączniku w ścianie — to on przerywa fazę. U Ciebie włącznik to tylko przycisk meldujący sterownikowi „chcę światło”, a fazę przełącza przekaźnik w rozdzielnicy.

Przekaźnik to elektrycznie sterowany styk — taki zdalny włącznik. Sterownik podaje na jego cewkę mały sygnał, a styk zwiera obwód mocy lampy. Dzięki temu każdą lampę można włączyć z aplikacji, z dowolnego przycisku, sceną albo czujnikiem ruchu. Ceną za to jest osobny kabel od każdej lampy z powrotem do rozdzielnicy.

Dlatego „światło” to nie jeden przepis, tylko pięć różnych torów. Na planie domu wyglądają tak samo (zwykły punkt świetlny), ale w rozdzielnicy każdy z nich jest podłączony inaczej. To, który tor wybierasz, zależy od jednej decyzji: jak chcesz tym światłem sterować.

Pięć sposobów sterowania światłem

Sposób	Napięcie	Co potrafi	Kabel	Czym sterujesz
230 V on/off	230 V	włącz / wyłącz	`YDY 3x1.5`	przekaźnik
24 V on/off	24 V	włącz / wyłącz	`OWY 2x1.5`	przekaźnik
24 V ściemnialne	24 V	jasność	`OWY 2x1.5`	sterownik LED (1 kanał)
24 V tunable white	24 V	jasność + barwa (ciepło/zimno)	`OWY 3x1.5`	sterownik LED (2 kanały)
DALI	230 V + magistrala	jasność, barwa, sceny, wiele opraw	`OWY 5x1.5`	magistrala cyfrowa DALI

Najprostszy jest pierwszy wiersz, najbogatszy ostatni. Resztę rozdziału poświęcamy temu, co każdy z nich oznacza w praktyce — i w rozdzielnicy.

Jak je nazywać

Wszystkie punkty świetlne wygodnie jest oznaczać jedną literą L (jak lighting), niezależnie od napięcia — bo dla domownika to po prostu „światło”. Przykład: L1.2.1, L1.2.2 to pierwszy i drugi obwód światła w drugim pokoju na pierwszym piętrze. DALI warto wyróżnić osobno, np. DA, bo jego okablowanie jest na tyle inne, że mieszanie go z resztą wprowadza zamęt. Jak zawsze — to tylko sugestia.

230 V on/off — klasyka sterowana przekaźnikiem

Najczęstszy wybór. Oprawa 230 V włączana jest stykiem przekaźnika. Z punktu widzenia elektryki to zwykły obwód oświetleniowy YDY 3x1.5 (faza / zero / ochronny) z bezpiecznikiem 10 A — różnica jest tylko taka, że fazę przełącza przekaźnik w rozdzielnicy, a nie włącznik w ścianie.

Jak zabezpieczyć. Całe oświetlenie jednego piętra siedzi pod jednym wspólnym wyłącznikiem. Używamy RCBO B10 typu A — w katalogu Schrack BO010B30A.

RCBO (czytaj: er-ce-be-o) to dwa zabezpieczenia w jednej obudowie: różnicówka (chroni Ciebie przed porażeniem — reaguje na prąd uciekający do ziemi) plus nadprądówka (chroni instalację przed przeciążeniem i zwarciem). Dzięki temu poszczególne obwody światła nie potrzebują własnego bezpiecznika — wystarczy wspólny B10 na całą grupę. Litera B to charakterystyka łagodna (do obwodów bez dużych prądów rozruchowych — światło, gniazda), 10 to 10 amperów.

Dlaczego akurat B10, czyli 10 A? Bo 10 A przy 230 V to 2300 W — a tyle światła na jednym piętrze zwyczajnie nie ma. Typowe piętro to kilka–kilkanaście obwodów po kilkadziesiąt watów. Stąd dwie proste reguły, ile obwodów światła zmieścisz pod jednym B10:

maksymalnie 2300 W łącznej mocy,
maksymalnie 15 obwodów.

Jeśli piętro przekroczy którąś z tych granic (albo zmiesza klasykę z DALI), jeden RCBO nie wystarczy. Wtedy zamiast niego dajesz zwykłą różnicówkę bez nadprądówki (Schrack AR052203) i dokładasz osobny B10 na każdą „paczkę” obwodów mieszczącą się w limicie 2300 W / 15. To zwykłe pakowanie: dzielisz obwody na grupy tak, żeby żadna nie przekroczyła progu.

Co ląduje w rozdzielnicy. Tor 230 V on/off to zestaw złączek WAGO układających trzy drogi — fazę (przez przekaźnik), zero (wspólną szyną) i przewód ochronny:

ZERO (N):     różnicówka → wejście N (2006-7114) → wspólna szyna N → złączka 2003-7641 → kabel do lampy
FAZA (L):     różnicówka → rozdzielacz 2006-8031 → cewka przekaźnika → złączka 2003-7641 → kabel do lampy
OCHRONNY (PE): szyna PE → złączka 2003-7641 → kabel do lampy

Elementy, które kupujesz (złączki WAGO serii Topjob):

2× 2009-305 — uchwyty trzymające wspólną szynę zerową (na początku i końcu grupy). Sama szyna to listwa, która przechodzi przez wszystkie złączki piętra; uchwyty tylko ją podtrzymują.
1× 2006-7114 — doprowadza zero z różnicówki na szynę.
1× 2006-8031 na piętro — rozdzielacz fazy „1 wejście → 6 wyjść”, rozprowadza fazę do cewek przekaźników. Gdy obwodów jest więcej niż 6, dokładasz kolejny.
1× 2003-7641 na każdy obwód — trzypiętrowa złączka faza/zero/ochronny, z której kabel wychodzi do lampy.

Trzypiętrowa złączka WAGO 2003-7641 (faza / zero / ochronny) — wyjście obwodu do lampy.

Najważniejsze: faza nie idzie prosto na lampę — przechodzi najpierw przez przekaźnik. To on, a nie bezpiecznik, włącza i wyłącza światło.

Jeden przekaźnik = jedna grupa lamp. To prosta, ale ważna reguła. Przekaźnik steruje całą grupą lamp, które mają świecić razem — liczysz więc przekaźniki na grupy, nie na pojedyncze lampy. Sufit w łazience? Jedna grupa = jeden przekaźnik = jeden obwód. Salon, w którym osobno włączasz sufit i osobno spoty nad kanapą? Dwie grupy = dwa przekaźniki = dwa obwody. Sześć halogenów wpiętych w ten sam obwód to nadal jeden przekaźnik.

24 V on/off — to samo sterowanie, bezpieczne napięcie

Wygląda jak wyżej (też przekaźnik, też włącz/wyłącz), ale oprawa pracuje na 24 V z zasilacza Loxone, a nie na 230 V. To napięcie bezpieczne (tzw. SELV) — nie porazi, dotyk nie grozi.

Kabel OWY 2x1.5 — dwie żyły: +24 V i 0 V. Nie ma tu osobnego zera ani przewodu ochronnego jak przy 230 V — przy tak niskim napięciu nie są potrzebne.

Jak zabezpieczyć. Pojedyncza oprawa 24 V nie ma własnego bezpiecznika. Dlaczego? Bo jest za zasilaczem, w obwodzie bezpiecznego napięcia — chronimy nie ją, lecz wejście 230 V zasilacza (jeden bezpiecznik B16 na cały zasilacz). Całe 24 V w domu (oprawy + taśmy LED) trafia do jednej wspólnej różnicówki „automatyki”.

Co ląduje w rozdzielnicy. Krócej niż przy 230 V — nie ma szyny zerowej ani ochronnego:

1× 2006-8031 na piętro — rozdzielacz +24 V (jak rozdzielacz fazy wyżej, tylko potencjałem jest +24 V z zasilacza).
1× 2003-7642 na każdy obwód — dwupiętrowa złączka (a nie trzypiętrowa 2003-7641!). Skoro nie ma zera ani ochronnego, wystarczą dwa piętra: +24 V i 0 V.

Dwupiętrowa złączka WAGO 2003-7642 (L/L) — wyjście obwodu 24 V (+24 V / 0 V).

Na co uważać: to jedyny tor światła, w którym wyjściowa złączka ma symbol 2003-7642, a nie 2003-7641. Łatwo skopiować zły element z toru 230 V. Powód jest fizyczny — 24 V nie ma żył N i PE.

Ściemnianie: 24 V i tunable white

Tu znika przekaźnik. Oprawy ściemnialnej nie da się obsłużyć zwykłym „włącz/wyłącz” — trzeba płynnie regulować jasność. Robi to dedykowany sterownik LED (w Loxone: RGBW Dimmer Tree), ten sam, który obsługuje taśmy LED. Dlatego oprawy ściemnialne dzielą z taśmami ten sam sterownik i zasilacz — ale pozostają osobnymi obwodami (nigdy nie scala się ich z taśmą w jedno).

Wariant	Co potrafi	Kabel	Ile „miejsca” zajmuje na sterowniku
24 V ściemnialne	jedna biel, regulacja jasności	`OWY 2x1.5`	1 kanał
24 V tunable white	dwie biele (ciepła + zimna), jasność i barwa	`OWY 3x1.5`	2 kanały

Sterownik LED — Loxone RGBW Dimmer Tree (4 kanały, 200 W). Ten sam steruje taśmami i oprawami ściemnialnymi.

Jeden RGBW Dimmer Tree ma 4 kanały i udźwignie do 200 W. Z tej arytmetyki wynika, ile opraw obsłuży jeden sterownik: cztery oprawy ściemnialne (po 1 kanale), dwie tunable white (po 2 kanały), albo mieszankę do czterech kanałów — byle nie przekroczyć 200 W. Szczegóły pakowania sterowników i zasilaczy opisuje rozdział 11 — Taśmy LED; oprawy ściemnialne wchodzą do niego na tych samych zasadach.

Zasilanie i ochrona jak przy 24 V on/off: +24 V z zasilacza Loxone, wspólna różnicówka automatyki, brak bezpiecznika per oprawa. Nie ma tu przekaźnika — myli się to często; oprawą ściemnialną steruje kanał sterownika LED, nie styk przekaźnika.

Dlaczego osobne obwody, skoro dzielą sprzęt? Bo chcesz móc niezależnie ściemniać „spoty nad wyspą” i „taśmę w blacie”, nawet jeśli fizycznie wiszą na tym samym sterowniku. Wspólny sprzęt to nie to samo co wspólny obwód.

DALI — gdy światła jest dużo

DALI to osobny świat i osobny rozdział tej układanki. Oprawa DALI ma stałe zasilanie 230 V, a całe sterowanie — włączanie, ściemnianie, sceny — jedzie dwużyłową magistralą cyfrową (DA+ i DA−). To jak sieć komputerowa dla oświetlenia: jeden kabel magistrali obsługuje wiele opraw, każda ma swój adres.

Kabel OWY 5x1.5 — pięć żył: faza, zero, ochronny (stałe 230 V) plus dwie żyły magistrali DA+/DA−. Jeden kabel niesie i prąd, i sygnał.

Co DALI potrafi czego nie potrafią inne tory: jednym obwodem zaadresujesz mnóstwo opraw, także w różnych pokojach, i każdą ustawisz osobno — jasność, barwę, scenę. Granice jednego obwodu DALI:

do 64 źródeł światła,
do 2300 W (ten sam pułap co przy B10).

Co ląduje w rozdzielnicy. Moc idzie jak przy klasyce, ale bez przekaźnika i bez rozdzielacza fazy — bo to magistrala steruje, nie styk:

szyna zerowa i ochronna jak w torze 230 V (2009-305, 2006-7114, 2003-7641),
bezpiecznik B10 na grupę (gdy mocy DALI jest dużo, kilka B10 — każdy do 2300 W),
magistrala DA+/DA− nie przechodzi przez złączki mocy: ląduje na osobnych blokach sygnałowych 5000-5311, a wychodzi z modułu Loxone DALI Extension (obsłuży do 64 urządzeń DALI).

Loxone DALI Extension — magistrala DALI do 64 adresowalnych opraw.

Kiedy DALI, a kiedy 24 V ściemnialne? DALI opłaca się, gdy masz dużo adresowalnych opraw — kilkadziesiąt downlightów ze scenami. Jeden kabel magistrali zamiast osobnych kanałów dla każdej grupy. Przy kilku oprawach prostsze i tańsze jest 24 V ściemnialne. DALI to też jedyny tu sposób na barwę i ściemnianie przy stałym zasilaniu 230 V.

Na co uważać (podsumowanie)

Żyrandol, plafon, spot to dla rozdzielnicy to samo — liczy się sposób sterowania, nie kształt oprawy.
Jeden przekaźnik to jedna grupa lamp, nie jedna lampa. Licz przekaźniki na grupy świecące razem.
Oprawy ściemnialne nie mają przekaźnika — steruje nimi kanał sterownika LED.
24 V on/off kończy się na złączce dwupiętrowej 2003-7642, nie trzypiętrowej 2003-7641.
24 V i DALI nie mają bezpiecznika per oprawa — chroni je zabezpieczenie na wejściu zasilacza / grupowy B10. To prawidłowe, nie przeoczenie.
Domyślne moce do obliczeń: oprawa 24 V/DALI liczona jako 6 W, klasyczna 230 V jako 50 W — jeśli nie znasz rzeczywistej mocy oprawy. To wartości do bilansu i pakowania, nie parametry samej oprawy.

Przykład: salon dwustrefowy

Salon z dwiema grupami światła i listwą LED:

sufit (8 halogenów 230 V włącz/wyłącz, jedna grupa) → 1 obwód L1.1.1, 1 przekaźnik, YDY 3x1.5,
spoty ściemnialne 24 V nad kanapą → 1 obwód L1.1.2, 1 kanał sterownika, OWY 2x1.5,
listwa LED RGBW w suficie podwieszanym → osobny obwód (patrz rozdział 11).

W rozdzielnicy: halogeny 230 V wiszą pod wspólnym RCBO B10 piętra, włączane przekaźnikiem. Spoty 24 V i listwa RGBW dzielą sterownik LED i zasilacz — ale uwaga, RGBW zajmuje wszystkie 4 kanały jednego sterownika, więc spotom trzeba drugiego sterownika. Trzy obwody na liście, mimo że dwa współdzielą sprzęt.