Ochrona: różnicówka, nadprądówka, RCBO, ogranicznik przepięć

W rozdzielnicy mieszkają cztery typy aparatów ochronnych. Każdy chroni przed czymś innym i nie zastępuje pozostałych. Ten rozdział tłumaczy, co robi który — wracamy do nich w całej książce.

Wyłącznik nadprądowy (MCB) — „bezpiecznik”

Chroni instalację (przewody, urządzenia) przed dwoma zagrożeniami:

• przeciążeniem — gdy płynie zbyt duży prąd przez zbyt długi czas (przewód by się przegrzał),
• zwarciem — gdy faza zetknie się z neutralnym lub ochronnym (prąd skacze do setek amperów).

Opisują go dwa parametry:

Prąd znamionowy — np. 10 A, 16 A — przy jakim prądzie zaczyna chronić. Dobiera się go do przekroju przewodu (patrz rozdział 0.5 i Dodatek B).

Charakterystyka (krzywa) — jak szybko reaguje na chwilowe skoki prądu:

• Krzywa B — łagodna, do odbiorów bez prądu rozruchowego: oświetlenie, gniazda. Zadziała już przy ~3–5-krotności prądu znamionowego.
• Krzywa C — toleruje większy chwilowy skok (~5–10×), do odbiorów z prądem rozruchowym: silniki, rolety, niektóre zasilacze. Silnik rolety przy starcie pobiera kilka razy więcej niż w ruchu — na krzywej B wybijałby bezpiecznik przy każdym podniesieniu.

Wyłącznik różnicowoprądowy (RCD) — „różnicówka”

Chroni ludzi przed porażeniem. Działa zupełnie inaczej niż nadprądówka: nie patrzy na wielkość prądu, tylko porównuje, ile prądu wpływa fazą, a ile wraca neutralnym. Jeśli się nie zgadza — część prądu „ucieka” gdzieś indziej (np. przez ciało człowieka do ziemi) — różnicówka błyskawicznie odcina zasilanie.

Parametry:

• Czułość (prąd różnicowy) — 30 mA to ochrona ludzi (standard w obwodach domowych); 300 mA to wersja selektywna/przeciwpożarowa (chroni instalację, nie człowieka — patrz niżej).
• Typ — na jakie kształty prądu reaguje:
  • Typ AC — tylko prąd przemienny. Starszy standard, dziś niewystarczający dla nowoczesnego domu.
  • Typ A — prąd przemienny i pulsujący stały. Wymagany wszędzie tam, gdzie jest elektronika: zasilacze, LED, falowniki, pralki, indukcja. W instalacji z automatyką praktycznie wszystko jest typu A.
  • Typ B — dodatkowo gładki prąd stały (falowniki PV, ładowarki samochodów). Stosowany punktowo.

Zapamiętaj: w domu z automatyką i elektroniką domyślnie dajesz różnicówki typu A 30 mA. Typ AC to relikt.

Selektywność

Jeśli masz różnicówkę na wejściu całej rozdzielnicy i osobne na strefach, chcesz, żeby przy usterce zadziałała tylko ta najbliższa usterce, a nie główna (która odcięłaby cały dom). Dlatego nadrzędna różnicówka bywa selektywna (typ S, 300 mA) — reaguje z opóźnieniem, dając czas zadziałać tej podrzędnej 30 mA. To dobre praktyki w domach 3-fazowych powyżej ~14 kW.

RCBO — różnicówka i nadprądówka w jednym

RCBO to połączenie MCB + RCD w jednej obudowie szerokości 2 modułów. Chroni pojedynczy obwód kompletnie: i przed przeciążeniem/zwarciem, i przed prądem upływu. Wygodne tam, gdzie chcesz, żeby jeden obwód miał własną, niezależną ochronę różnicową — np. łazienka albo całe oświetlenie piętra (patrz rozdział 08). Wadą jest cena i to, że jedna usterka wyłącza tylko ten obwód — co bywa zaletą.

Ogranicznik przepięć (SPD)

Chroni instalację i urządzenia przed przepięciami — krótkimi skokami napięcia do tysięcy woltów, powodowanymi przez wyładowania atmosferyczne lub łączenia w sieci. SPD „upuszcza” nadmiarowe napięcie do przewodu ochronnego, zanim dotrze do urządzeń.

Klasy:

• Typ 1 (T1) — odprowadza prąd udarowy z bezpośredniego uderzenia pioruna (instalacje odgromowe).
• Typ 2 (T2) — chroni przed przepięciami indukowanymi i łączeniowymi (standard w rozdzielnicy domowej).
• T1+T2 — łączony, montowany na wejściu rozdzielnicy głównej. To go używamy w recepturze korzenia rozdzielnicy (patrz rozdział 04).

Podsumowanie — kto przed czym chroni

Aparat	Chroni	Przed czym
Nadprądówka (MCB)	instalację	przeciążeniem, zwarciem
Różnicówka (RCD)	człowieka	porażeniem (prąd upływu)
RCBO	obwód	jednym i drugim naraz
Ogranicznik przepięć (SPD)	urządzenia	przepięciami (piorun, sieć)